133: The Odyssey Issue
Over The Odyssey. AMP van de week: Death on the Nile.
The Odyssey
Mijn kennismaking met de Griekse klassieken kwam als vroege tiener, toen ik Homerus, Griekse mythen van Robert Graves, Aeschylus, Sophocles en Euripides uit de boekenkast van mijn oma viste - met meer dan enige aanmoediging, dat dan weer wel. Mijn kennismaking met het werk van Christopher Nolan begon met Memento (2000). daarna volgde Insomnia (2002) en daarna begreep ik bij The Prestige (2006) hoe groot Nolan kon worden omdat hij de al met pensioen zijnde David Bowie voor een rol had weten te strikken. Christopher Nolan is sindsdien een filmmaker wiens films ik altijd in de bioscoop bekijk, op het grootst mogelijke scherm. Met The Odyssey (2026) heb ik nu twaalf Nolan-films in de bioscoop gezien. Ik weet dat mensen die IMAX 70mm al eens hebben gezien begrijpen wat ik bedoel. Het is niet zomaar een groter scherm - het zuigt je volledig de wereld in die de regisseur je wil tonen: je staat er middenin en je voelt alles. Door de adembenemende cinematografie van Hoyte van Hoytema creëert het iets dat nauwelijks meer aanvoelt als het kijken naar een film. En dan is er nog het geluid. Ik heb nog nooit zoiets meegemaakt. De muziek van Ludwig Göransson is ongelooflijk - hij gebruikte instrumenten die in het Bronzen tijdperk in Griekenland gebruikt werden -, maar het is de combinatie van de muziek, het geluidsontwerp en de IMAX-presentatie die me volledig overrompelde. De stille momenten worden beklijvend, terwijl de grotere scènes de hele zaal doen trillen zonder ooit leeg spektakel te lijken. Alles in dienst van de verhalen.
Het belang van verhalen vertellen is in deze film als een personage op zich: net zoals Telemachus (Tom Holland) verhalen hoort over het verleden van zijn vader en diens geschiedenis ontdekt, vernemen ook wij stukje bij beetje over de recente daden van Odysseus (Matt Damon) – wat bijdraagt aan een ander beeld van de koning en generaal. Wat een eenvoudige reis naar huis had moeten zijn, verandert in een verkenning van geloof en trauma, en zet ons aan het denken over de verhalen die we onszelf (moeten) vertellen.
In The Odyssey neemt Nolan het tweede Homerische verhaal als verfilming onder handen. Met een scherp oog voor het verbinden van de verhalen uit twee eerdere bewerkingen van het epos over verschillende generaties heen: Ulysses (1954), de Italiaans-Amerikaanse productie met Kirk Douglas als Odysseus, en The Return (2024), de recentere versie onder leiding van en met Ralph Fiennes die de terugkeer van de held naar Ithaca beschrijft. Hoewel beide versies hun verdiensten hebben, lijken ze allebei op de een of andere manier gebrekkig. Ulysses geeft een verdienstelijke weergave van Odysseus’ terugkeer van zijn overwinning bij Troje naar Ithaca tijdens zijn mythische zeereis, maar de effecten zijn gedateerd en het plot is hier en daar wat wankel. The Return is een acteerprestatie van formaat, maar heeft een zeer traag tempo en lijdt onder de pretentie om over een aangrijpende ervaring te praten zonder deze ooit te laten zien. The Odyssey scoort het ‘makkelijkst’ punten omdat het goede elementen van beide adaptaties heeft en combineert en omdat het zich trouw richt op de reis van de held. Verschil is dat in de versie met Douglas uit 1954 onze helden zonder voorbehoud laat geloven in het Griekse pantheon van goden, terwijl in Nolan’s film de mannen pas godvrezend worden nadat de gebeurtenissen tegen hen lijken te keren.
De lange reis van Odysseus naar huis begint na de Trojaanse Oorlog, wanneer hij besluit dat hij Agamemnon te lang heeft gevolgd en hij wil dat zijn mannen iets van de wereld zien. Odysseus’ besluit om Agamemnon niet langer te volgen, wordt voorafgegaan door zijn sluwe manoeuvre om een aantal mannen in Ithaca van de strijd te sparen door middel van een loterij. Hij weet dat zijn leider een bloeddorst heeft die draait om handel, niet om het terugkrijgen van de vrouw van zijn broer, en een handelsoorlog is langdurig en heeft gevolgen die door de tijd heen voelbaar zijn. Het verlangen om ‘de wereld te zien’ is de eerste van vele overmoedige beslissingen die Odysseus neemt en die zijn mannen in gevaar brengen, terwijl hijzelf beschermd wordt door de goden. Het gezang van de Sirene, dat hij als enige wil meemaken, vertelt hem dat zijn hart het meest verlangt naar wat het ooit bezat, verkwistte en verloor. Zijn hart en verstand willen terugkeren naar zijn vrouw en kind, maar wat hij heeft verkwist is veel groter dan dat. En het in het reine komen met Athena, zijn wijze en waakzame beschermster, is de kriebel die zich bevindt op een verborgen, onbereikbare plek. Het is wat hem ervan weerhoudt terug te keren. Niet een dorst naar avontuur na tien jaar strijd. Hij vermijdt toe te geven dat hij niet alleen fysiek verdwaald is, maar ook de weg kwijt is.
Weet je nog wat je voelde als je naar jaren in de buurt waar je opgoeide komt, of in de buurt waar je lagere school stond, of bij de woning van je grootouders? Alles wat ooit in je hoofd enorm was, is voor je gevoel kleiner geworden - anders, in ieder geval. Hou die gedachte vast. In veel opzichten is dat precies wat Homerus’ Odyssee doet. Het is niet zomaar weer een geweldig verhaal. Het is hét geweldige verhaal, De werken van Homerus zijn de alpha en omega van het klassieke Griekse toneel en dat is geen toeval. De verhalen van Homerus zijn een magneet voor het vertellen van andere verhalen: verhalen groeien eruit voort, verzetten zich ertegen of weerspiegelen het onbewust. The Odyssey is een groots epos in de traditie van de klassieke zwaard-en-sandalenfilms, dat tegelijkertijd mythisch en aards aanvoelt. De praktische effecten zijn buitengewoon, het tempo is constant en het vakmanschap is werkelijk subliem. Maar het was niet de indrukwekkende filmkunst die me het meest bijbleef. Het waren de ideeën, met name het idee van wat het woord thuis betekent - beter gezegd, de mogelijkheid dat zoiets niet bestaat. In veel opzichten doet Nolan hier wat Paul Thomas Anderson bereikte met The Master (2012). Deze film ging zo’s zestig jaar terug in de tijd, naar de vroege jaren vijftig, om ons ons heden op een nieuwe manier te laten zien.
The Master verkende de teleurstelling van mannen die terugkeerden van de Tweede Wereldoorlog, op zoek naar betekenis in een wereld die zonder hen door was blijven draaien, en hoe verloren en onzekere mensen zich overgeven aan de zekerheid van een ander. Nolan gaat verder terug, tot in de oudheid. Net als Anderson vertelt hij een verhaal over ons en deze moderne tijd. The Odyssey zal ongetwijfeld honderden beschouwingen - zoals deze, al dan niet correct - opleveren over waar Nolans film nu eigenlijk over gaat: de ineenstorting van de beschaving of een van de vele andere moderne angsten die al dan niet terecht zijn. Ik merkte dat ik aan iets heel anders dacht, aan identiteit versus karakter, en dat we in een tijd leven waarin identiteit een van de belangrijkste manieren is geworden waarop we onszelf en elkaar begrijpen. Onze nationaliteit, onze gemeenschap, onze cultuur, waar we vandaan komen, het wordt allemaal een stempel voor wie we zijn - of zouden zijn.
Is thuis eigenlijk wel een onderdeel van onze identiteit? Reis lang genoeg en het verandert je - iedere reis is een kennismaking met iets nieuws. Keer jaren later terug en je ontdekt misschien dat thuis lang niet zoveel is veranderd als jij. Thuis voelt anders - niet omdat het veranderd is, maar omdat jij veranderd bent. Dat doet me afvragen of ‘thuis’ ooit echt een goede maatstaf is geweest van wie we zijn. Identiteit vertelt ons waar we vandaan komen. Karakter vertelt ons wie we zijn. Dat is het onderscheid waar The Odyssey me steeds weer op wees. Odysseus zelf is niet heldhaftig omdat hij Grieks is. en hij is niet opmerkelijk omdat hij uit Ithaca komt. Hij is gedenkwaardig vanwege de keuzes die hij maakt en wat die keuzes over hem onthullen: moed, wijsheid, loyaliteit, arrogantie, kleinzieligheid en veerkracht. Elke tegenstrijdigheid die hem zowel herkenbaar als menselijk maakt, wordt niet onthuld door waar hij vandaan komt, maar door wat de reis in hem onthult. De reis naar huis vormt hem veel meer dan thuis zelf ooit zou kunnen.
Tegen de tijd dat Odysseus zijn Ithaca bereikt, keert hij niet zomaar terug naar huis. Hij is iemand anders dan de man die vertrok. Dat roept de vraag op: als je bent veranderd, maar je thuis niet, kan het je dan nog steeds vertegenwoordigen? In een tijdperk dat geobsedeerd is door identiteit, voelt het maken van een film die subtiel suggereert dat het karakter dat we op de reis naar huis tonen belangrijker is dan waar we vandaan komen, als een verrassende kritiek - of Nolan dat zo bedoeld heeft kunnen we nog niet weten.
Er zijn geweldige spektakelmomenten in deze overweldigende film. Het gedeelte met het Trojaanse Paard is spannend en meeslepend. De scène met de Sirenen is intrigerend door het gebruik van gedempte geluiden en onthullende vertelling. Samantha Morton schittert absoluut in haar enige scène. Eliot Page breekt ons hart in Hades. Maar wat me eigenlijk het meest verraste aan The Odyssey is hoe ontroerend en opwindend de film voor me was. De meest cruciale scène voor mij is het beleg van Troje zoals weergegeven in Odysseus’ hervertelling van zijn verhaal aan Penelope. De gruwel van het beleg, veroorzaakt door een man die heilige Griekse gebruiken schond, voelde op dat moment cathartisch aan. Dat Zendaya Athena (en volgens mij het geofferde meisje) speelde, was ook een prima castingkeuze, die het belang van Zeus’ wet in de meest letterlijke zin benadrukte.
Net als in Oppenheimer worstelt de hoofdpersoon met de gevolgen van zijn beslissingen en geeft hij zichzelf de schuld van het verlies aan levens - net als Oppenheimer is The Odyssey een verhaal over een man die langzaam tot het besef komt van het monster dat hij heeft gecreëerd. Hier is dat kwaad ongrijpbaar, geworteld in hoe we naar de wereld kijken en ernaar handelen, waarbij we goddelijke wetten negeren en alles naar ons eigen voordeel verdraaien. Wat na zo’n triomf komt, evenaart zelden de opwinding van het succes. De teloorgang van de Wet van Zeus veroorzaakt de teloorgang van de maatschappij die daarop gebaseerd is. Kortom: wees voorzichtig op wat je hebt, het leven kan niet zomaar terugkeren naar hoe het ooit was - het is voorgoed veranderd, met gewonde harten en verbroken banden, wachtend op herstel dat al dan niet komt.
AMP van de week
Deze week, volgende week en de week daarop aandacht voor drie posters van Johnny Dombrowski (website en webshop) voor Agatha Christie-verfilmingen. Mijn meest favoriete verfilming van een boek van Agatha Christie uiteraard als eerste. Hier is Dombrowski’s poster voor Death on the Nile (1978). Er zijn 8 aanwijzingen verborgen in de poster die onze speurder Hercule Poirot kunnen helpen bij het oplossen van deze gruwelijke zaak. Ik kon ze zelf niet alle twaalf vinden.
Tot slot
Toch even iets van Marvel? Thor: Thunder Over Troy!
Afgelopen zaterdag werd Paul Verhoeven 88 jaar. Volgens IMDB werkt hij nog aan twee producties: Young Sinner (in ontwikkeling) en Het geheim van een Goed Huwelijk.
Christopher Nolan reveals his favorite James Bond actor and film.
En: De vele namen van Odysseus.
Tot zover deze editie - volgende week zaterdag volgt een nieuwe. Bedankt voor het lezen!